( 1 ) معاويه در حالى به شام برگشت كه مردم نسبت به او الفت و حالت تسليم و انقياد داشتند و على ( ع ) در حالى به كوفه برگشت كه مردم اختلاف و دغل كارى داشتند و خوارج كه برخى از اصحاب او بودند بر آن حضرت خروج كردند و مىگفتند : حكمى جز خدا نيست . [ 1 ] و در منطقهء حروراء [ 2 ] اردو زدند و به همين مناسبت هم به حروريه معروف شده‌اند . على ( ع ) عبد الله بن عباس و كسان ديگرى را پيش آنان فرستاد كه با آنها مباحثه و گفتگو كردند و گروه زيادى از آنان از عقيدهء خود برگشتند جمعى هم در راى خود پايدار ماندند و به نهروان رفتند و راه را بستند و متعرض مسافران شدند و عبد الله بن خبّاب بن ارت را كشتند و ناچار على ( ع ) به سوى ايشان رفت و جنگ كرد و گروهى از ايشان از جمله ذو الثديه [ 3 ] را كشت ، و اين در سال سى و هشتم بود . سپس على ( ع ) به كوفه برگشت و همواره تا روزى كه شهيد شد از خوارج بر آن حضرت بيمناك بودند . مردم در شعبان سى و هشت در اذرح جمع شدند و سعد بن ابى وقاص و عبد الله بن عمر و برخى ديگر از اصحاب رسول خدا هم جمع شدند ، عمرو بن عاص ابو موسى را وادار به سخن كرد و او نخست على ( ع ) را از خلافت خلع كرد آن گاه عمرو عاص سخن گفت و معاويه را به حكومت تثبيت كرد و با او بيعت كرد و مردم متفرق شدند . [ 4 ] عبد الرحمن بن ملجم مرادى و بيعت على و رد كردن آن حضرت بيعت او را و گفتار على ( ع ) كه همانا ريش من از خون سرم خضاب خواهد شد و تمثل جستن على ( ع ) به شعر و كشتن عبد الرحمن على عليه السلام را و چگونگى كشته شدن عبد الرحمن به دست حسين بن على ( ع ) و عبد الله بن جعفر و محمد بن حنفية ابو نعيم فضل بن دكين از فطر بن خليفة ، از ابو الطفيل نقل مىكند * على عليه السلام مردم را به

--> [ 1 ] . با آنكه مشهور آن است كه لا حكم الّا اللّه شعار خوارج بوده است اين ضبط محمد بن سعيد قابل دقت است و شايد صحيح‌تر باشد . [ 2 ] . حرورا ، دهكده‌اى نزديك كوفه است ، ياقوت ، معجم البلدان ، ج 3 ، ص 256 . - م . [ 3 ] . لقب مردى است كه داراى پستان بسيار بزرگ بوده است . [ 4 ] . براى اطلاع بيشتر از جنگهاى جمل و صفين و خوارج بايد به كتابهاى ديگر چون الجمل مفيد و وقعة صفين نصر بن مزاحم و مروج الذهب مسعودى و تاريخ طبرى و نهاية الارب نويرى مراجعه كرد . - م .